ЗАЛУУ СУДЛААЧДАД ӨГӨХ ЗӨВЛӨМЖ № 9

Таамаглал дэвшүүлэх

Энэ удаад таамаглал (гипотез) дэвшүүлэх тухай авч үзье. Яагаад ч юм таамаглал гэхээр манайхан ямар нэг таах, тааварлах гэсэн утгатай болгочихдог юм. Таамаглал дэвшүүлдэг социологич их ховор доо. Юугий нь таамаглаад байдгийм, шууд л судалъя гэх. Үүнээс чинь болоод хамаг судалгаа чинь “будаа болдог” болохоор л би ярих гээд байна л даа.

• Таамаглал гэдгийг социологи болон бусад шинжлэх ухааны сурах бичгүүдэд ерөнхийдөө адилавтар тодорхойлсон байдаг.

• Ухаандаа: “Таамаглал гэдэг бол судлан буй социал объектын бүтэц, социал үзэгдлүүдийн хоорондын харилцаа холбооны шинж чанар, агуулгын тухай шинжлэх ухааны төсөөлөл юм” гэсэн байх жишээтэй.

• Дээрээс нь бас судалгаа болгонд таамаглал дэвшүүлж тэр нь эсвэл батлагдана, эсвэл няцаагдана гэж гэж байнга сургадаг. Энэ нь залуу байхад голдуу чихний хажуугаар л өнгөрнө шүү дээ.

• Дашрамд дурдахад хэрэв Та таамаглал дэвшүүлээд тэр чинь “няцаагдвал”, өөрөөр хэлбэл батлагдахгүй бол Та “ялагдсан”, судалгаа чинь утга учиргүй болсон хэрэг огт биш гэдгийг заавал санаж явах ёстой шүү.

• Бидэнд одоо байгаа, гэхдээ юмс үзэгдлийг тайлбарлахад хангалтгүй мэдлэгийг боловсронгуй болгох юмуу баяжуулах ёстой шинжлэх ухааны шинэ тайлбарлал, зүй тогтол олох гэж таамаглал дэвшүүлдэг юм л даа.

• Та бид өмнө нь ойлголтынхоо системийг бүрдүүлчихсэн байгаа. Одоо ахиад юун гипотез мипотез гэж толгой эргүүлээд байгаа юм гэж бодов заа. Би ч гэсэн залуудаа ингэж боддог, гипотезгүй судалгаа явуулж олон удаа “сөнөж” байсан болохоороо ингэж хэлж байна л даа.

• Сэдэв болгоныг хөндөх боломжгүй болохоор нөгөөх л гэр бүлээ л жишээ болгож авъя даа. Дашрамд хэлэхэд би гэр бүлийн судлаач биш шүү.

• За ингээд Танд гэр бүлийн талаар ямар нэг ойлголтын систем байгаа. Дээр нь бас чамгүй мэдээлэл байгаа. Тэгэхдээ Таны энэ мэдээлэл чинь чинь системтэй, цэгцтэй байна гэж хорвоо ертөнц дээр байхгүй.

• Ухаандаа Танд гэр бүл “задарч” байгаа, эсвэл “бэхжиж” байгаа олон мэдээлэл байгаа. Эсвэл гэр бүлд бидний мэдэж байгаагаас огт өөр хүчин зүйл нөлөөлж байж болно.

• Эсвэл Таны бодлоор гэр бүлийн эдийн засгийн тал нь “болоод”, бэлгийн тал нь “болохгүй” байх тохиолдол энүүхэнд.

• Өөрөөр хэлбэл Та маш их зөрчилтэй, сүлжилдсэн, шалтгаан нь үл мэдэгдэх, олон түвшин, эрэмбийн мэдээлэл дунд орлоо гэсэн үг.

• Түүнээс гадна Таны судлан буй үзэгдэл цаг ямагт өөрчлөгдөн хувьсаж, шинэ хүчин зүйл хандлага бий болж, бас алга болж байгаа. Энэ нь голдуу далд байх бөгөөд Та л үүнийг илрүүлэх ёстой.

• Зарим залуу хүн надтай ярьж байгаад “Би дэндүү оройтож төрсөн юм байна даа. Хамаг юмыг судлаад “дуусгачихаж” гэж ярьдаг юм. Энэ нь миний хувьд инээдэмтэй асуудал боловч ах нь ч гэсэн залуудаа ингэж “харамсдаг” байсан юм.

• Та эртдэж, эсвэл оройтож төрөөгүй. Та яг цагаа олж төрсөн, иймээс Таны өмнө гавъяа байгуулж ч болохоор судалгааны хязгааргүй том талбар байгаа.

• Та судалгааны арга зүйн хувьд өмнөх судалгаанаас буюу судлаачдаас илүү гарч чадахгүй байгаад л хамаг бэрхшээл оршино. Шаргуу хүчилбэл Та үүнийг амархан давж чадна.

• Ер нь бол хэн ч, хэзээ ч хөндөж үл болох төгс судалгаа гэж огт байдаггүй. Энд л Та алддаг юм даа. Таны үүрэг бол өмнөх судалгааг шүтэх, иш татах биш, харин цааш нь ахиулахад оршино.

• “Боддог хүний толгойд л таамаглал үүсдэг” гэсэн зарчмыг сайн тогтоож аваарай. Ямар ч залуу судлаач боддог нь мэдээж. Гэхдээ өөрийн системээр биш, уншсан ном, төслийн дагуу боддогт л хамаг алдаа байдаг юм.

• Та тулхтай бодсоноороо шинэ санаа гаргах ёстой гэсэн үг. Шинэ санаа шиг үнэ цэнэтэй юм гэж ертөнцөд үгүй.

• Одоо Та гэр бүлийн талаарх жигтэйхэн олон мэдээллээ юуны өмнө эрэмбэлэх ёстой. Танд ач холбогдол багатай мэдээ, мэдээллээр оролдох зав байхгүй учраас тэр.

• Авгай нь нөхрөө гулуузаар цохисон уу, шанагаар балбасан уу гэдэг нь сонин биш л дээ. Харин гэр бүлийн хэрүүл (хүчирхийлэл) юунаас гарав гэдэг нь Танд илүү чухал байх.

• Дараа нь зөрчилт мэдээллийг “эерэг”, “сөрөг” болгон ангилах ёстой. Өөрөөр хэлбэл гэр бүл “задарч” байгаа, “бэхжиж” байгаа, эсвэл эгэл жирийн амьдарч байгаа жишээнүүдийг ангилж, болж өгвөл хүснэгтэн багананд оруулаад үз.

• Ингээд Танд аль нь илүү нөлөөтэй, ямар хүчин зүйл, хандлага байгааг тогтоох шаардлага үүсч байна. Одоо Таны таамаглал үүсэх тун дөхөж байна.

• Онолын хувьд таамаглалын нэг том эх үүсвэр нь хүмүүсийн өдөр тутмын ухамсар, үйл ажиллагаа байдаг. Өөрөөр хэлбэл хүмүүсийн амьдралын мэдлэг, туршлага, зан заншил, хэм хэмжээ, соёл зэрэг энд багтана.

• Энэ бол Танд дэндүү “ойлгомжтой” байгааг би сайн мэдэж байна. Гэхдээ зарим эмэгтэй яагаад архи уудаг, зарим эрэгтэй яагаад зодолддогоо өөрөө “мэддэг” гэж Та бодож байна уу ? Тэд үүнийхээ шалтгааныг огт мэддэггүй юм.

• Ухаандаа агсам тавих гэж бараг цэвэр монгол үзэгдэл байна. Лав л миний ажигласнаар цаад агуулгаараа голдуу агсам тавьсан нөхрийн “зөв” байх нь олонтаа байдаг. Энд Та нийгэм, сэтгэл зүйн ихээхэн сонирхолтой монгол зүй тогтол ажиглаж болно.

• Энэ мэт монгол үзэгдлийг гадаад ном зохиолын дагуу судлах бараг боломжгүй дээ. Энд хараажаар далд байгаа ямар нэг өвөрмөц шалтгаан байгаа биз дээ.

• Энд тухайн хүний нийгмийн гарал, хүмүүжил, боловсрол, өссөн орчин, амьдралын олон нугачаа, амьдарч буй орчин, мэдээллийн хэмжээ, харилцааны соёл зэрэг бараг тоо томшгүй олон хүчин зүйл нөлөөлдөг нь ойлгомжтой.

• Таамаглалын өөр нэг эх үүсвэр нь анологи буюу адилтгал болно. Та сайтар судалсан, жишээлбэл гадаадын судалгааг иш болгон монголын үзэгдлүүдэд ашиглаж мэдээж болно.

• Нэг талаас бид чинь адилхан хүн юм чинь бусдаас тэс ондоо байна гэж байхгүй, нөгөө талаас анологийг ямар ч шалгуургүй хэрэглэх нь судалгааны алдааны үндсэн эх булаг болдог. Монголын нийгэм, монголчууд их өвөрмөц хүмүүс гэдгийг Та хэзээ ч мартаж болохгүй.

• Судалгаа хийхээсээ өмнө бодож, эрэгцүүлж, ямар нэг шинэ бүтэц, хүчин зүйл, зүй тогтол, хандлага байгаа гэсэн Таны өөрийн чинь итгэл, магадгүй зөн билгийг таамаглал гээд байгаа юм л даа.

• Энд дурдсан бүхэн бүгдээрээ далд байдаг учраас таамаглал гэж нэрлэдэг байх. Та нэг судалгаанд 2-4 таамаглал дэвшүүлэх ёстой.

• Судалгааны явцад Таны таамаглалууд батлагдвал сайн, няцаагдвал бүр ч сайн. Яагаад гэвэл Та аль ч тохиолдолд судалгааны шинэ талбартай болж байна.

• Харин тайландаа бол ийм ийм таамаглал дэвшүүлсэн чинь ийм ийм баримтуудаар батлагдсан, эсвэл батлагдсангүй гэж бичдэг журамтай.

• Нийгмийн үзэгдлүүд магадлалт, харьцангуй шинжтэй байдаг учраас таамаглал ч гэсэн ийм шинжтэй байдаг.

• Ухаандаа охид хүүхнүүд янхан болж байна, эрчүүд бүгдээрээ архичин болж байна гэсэн үндэслэл олон гардаг. Энэ нь санаа зовох асуудал мөн хэдий ч бүгдээрээ ийм байна гэж байхгүй л дээ.

• Миний ойлгож байгаагаар үүнээс болж нийгэмд учрах аюулын ямар нэг хэмжээ зааг байдаг байх. Эндээс харьцаа, хэмжээний асуудал үүснэ.

• Дээр дурдсан үндэслэл мэдээж үнэний ортой, бэлэн жишээ баримттай тулгамдсан асуудал мөнөөс мөн. Гэхдээ Та судлаач хүн учраас энгийн ухамсрын биш, шинжлэх ухааны үндэстэй таамаглал дэвшүүлэх ёстой.

• Дээрх үзэгдлүүд нийт гэр бүлийн дотор ямар хэмжээнд, ямар ямар хэлбэртэй байгаа, хэр хохирол аюултай байгаа нь судлаачийн хувьд илүүтэй сонин байх.

• Таамаглал, судалгаа, ахиад л таамаглал гэж явсаар байтал Танд өөрийн гэсэн сэтгэлгээний систем нэг л мэдэхэд тогтоод ирнэ.

• Гэхдээ огт хөдөлмөрлөхгүй бол таамаглал өөрөө гараад ирэхгүй нь лавтай учраас Та цаг ямагт шаргуу, цуцалтгүй сэтгэж бодох ёстой л доо.

• Хэрэв Та байнга таамаглаж, сэтгэж, хөдөлмөрлөхөө больчихгүй бол Таныг няцаах бараг боломжгүй болох ба энэ үед Танд нэр алдар өөрөө гүйгээд ирэх нь гарцаагүй.

• Яагаад гэвэл хүмүүс тухайн цаг үеийнхээ асуудлыг л шийддэг. Та шинэ үеийн хүн учраас шинэ судалгааны талбар хязгааргүй их байгаа. За ингээд таамаглаад бай даа, залуу минь…

Судлаач Д.Ганхуяг

2009 оны 1 дүгээр сарын 20.